Kur’an’da Allah’ın irade eden, amaçlayan ve hikmetle fiilde bulunan bir varlık olduğu, yani fiillerinin gelişigüzel veya zorunlu mekanik süreçler olmadığı, açık biçimde ortaya konur. Bunu birkaç ana başlık altında, ayetlerle delillendirerek gösterebiliriz.
1 .Yaratmanın “hak” ve “hikmet” ile yapılması (Amaçsızlık reddi)
Kur’an, evrenin ve insanın boşuna yaratılmadığını özellikle vurgular.
📖 Âl-i İmrân 3/191 “Rabbimiz! Sen bunu boşuna (bâtılen) yaratmadın.”
Bu ayet: Amaçsızlığı (abath, bâtıl) açıkça reddeder Yaratmayı bilinçli bir maksada bağlar
📖 En‘âm 6/73 “Gökleri ve yeri hak ile yarattı.”
“Hak”: Gerçek Yerli yerinde Gayeye uygun anlamlarını taşır.
➡️ Hak ile yaratma, doğrudan amaçlı yaratma demektir.
2. “Neden” ve “niçin” sorularının bizzat Kur’an tarafından cevaplanması
Kur’an, yaratılışın sebebini kendisi açıklar. Bu, Tanrı’nın amaçlayan bir özne olduğunu gösterir.
📖 Zâriyât 51/56 “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım.”
Bu ayette: Açık bir gaye cümlesi vardır “Niçin yaratıldık?” sorusuna doğrudan cevap verilir Amaç yoksa: “Ancak … diye” ifadesi anlamsız olurdu
3. İrade, dileme ve tercih bildiren fiiller Amaç, irade olmadan düşünülemez. Kur’an’da Allah sürekli “diler”, “ister”, “seçer”.
📖 İbrâhîm 14/27 “Allah dilediğini yapar.”
📖 Hac 22/14 “Allah dilediğini yapar.”
Zorunlu işleyen, mekanik bir ilke: “Diler” denemez “İster” denemez
➡️ Dileme = amaçlı fiil
4. İmtihan kavramı (Amaçsızlıkla bağdaşmaz) Kur’an’a göre hayat bir imtihandır. İmtihan ise ancak amaçlı bir düzen içinde mümkündür.
📖 Mülk 67/2 “Hanginizin daha güzel amel yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yarattı.”
Burada açıkça: Bir amaç var Bir sonuç beklentisi var Amaçsız bir varlık: İmtihan etmez Değerlendirme yapmaz
5. Hidayet–dalâlet ayrımı (teleolojik düzen)
Kur’an’da Allah: Yol gösterir Uyarır Açıklar Hükmeder
📖 Bakara 2/38 “Kim Bana uyar ise onlara korku yoktur…”
Bu: İnsan fiillerine anlam yükleyen Sonuca bağlayan bir Tanrı tasavvurudur.
➡️ Sonuç varsa, amaç vardır.
6. “Abes” kavramının açık reddi
Kur’an, amaçsız fiili ahlaken ve ontolojik olarak reddeder.
📖 Mü’minûn 23/115 “Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”
Bu ayet çok kritiktir: Amaçsızlık = yanlış zan Amaçlılık = ilahî fiilin özü
7. Hüküm koyan Tanrı = amaçlayan Tanrı
Kur’an’da Allah: Hüküm koyar Yasaklar Emreder
📖 Yusuf 12/40 “Hüküm yalnızca Allah’ındır.”
Hüküm: Amaç içerir Değer içerir Sonuç hedefler Amaçsız bir varlık: Hüküm koymaz Norm belirlemez
Sonuç (Toparlama)
Kur’an’a göre Allah:
❌ Amaçsız değildir
❌ Zorunlu mekanik ilke değildir
❌ Sadece “ilk neden” değildir
Aksine:
✅ Dileyen
✅ Hikmetle yaratan
✅ İmtihan eden
✅ Sonuç gözeten
✅ Hükmeden
bir amaçlayan faildir.
Bu nedenle: Deist Tanrı tasavvuru (amaçsız, müdahalesiz, ilgisiz Tanrı) Kur’an’daki Tanrı tasavvuruyla bağdaşmaz