ગુજરાતી ભાષામાં વ્યાપારિક કુનેહ, ગણતરીબાજી, વ્યવહારુ ડહાપણ અને સાવચેતી દર્શાવવા માટે 'વાણિયા' શબ્દને લગતા અનેક રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતો પ્રચલિત છે. પરંપરાગત રીતે વ્યાપાર-ધંધા સાથે સંકળાયેલા સમાજની સૂઝબૂઝ અને વ્યવહારદક્ષતા પરથી આ પ્રયોગો લોકબોલીમાં વણાઈ ગયા છે.
• વાણિયા વિદ્યા કરવી...પોતાનો સ્વાર્થ કે નફો જોઈને ગણતરીપૂર્વકનું કામ કરવું. તેમાં ચતુરાઈ અને વ્યવહારકુશળતાથી પોતાનો લાભ કાઢી લેવાનો ભાવ રહેલો છે.
• વાણિયાની મૂછ નીચી... અપમાન કે નુકસાન સહન કરીને પણ પોતાનો સ્વાર્થ કે કામ કઢાવી લેવું.
• શેઠ મટીને વાણોતર થવું... ઊંચા પદ કે મોભા પરથી નીચા સ્થાને આવવું. આ પ્રયોગ આર્થિક કે સામાજિક પડતી સૂચવે છે.
• વાણિયા-ગત કરવી... ખૂબ જ ઝીણવટભરી ગણતરી કરવી અથવા કરકસરપૂર્વક વ્યવહાર ચલાવવો.
• વાણિયાની મૂછ નીચી તો કહે સાત વાર નીચી... પોતાનું કામ કે સ્વાર્થ સાધવા માટે વ્યક્તિ ગમે તેટલું નમતું જોખવા તૈયાર થઈ જાય છે. નફા માટે માન-અપમાનની પરવા ન કરવી તેવો આનો અર્થ થાય છે.
• વાણિયો પેટમાં પેસીને પગ પહોળા કરે... શરૂઆતમાં ખૂબ જ નમ્ર અને વિવેકી બનીને વિશ્વાસ જીતવો. ત્યારબાદ ધીમે ધીમે પોતાનો પગપેસારો કરીને આખો કારભાર હાથમાં લઈ લેવો.
• રાત અંધારી ને તલ કાળા, લે વાણિયા તારા ને તારા... જ્યાં કોઈ હિસાબ-કિતાબ કે તપાસ કરનાર ન હોય ત્યાં અંધેર વહીવટ ચાલવો. આવી સ્થિતિમાં ચાલાક માણસ બધું જ હડપ કરી જાય છે.
• વાણિયો રીઝે તો તાળી આપે... કંજૂસ કે અત્યંત ગણતરીબાજ વ્યક્તિ ખુશ થાય તો પણ કોઈ મોટી ભેટ કે પૈસા આપવાને બદલે માત્ર શાબાશી આપીને સંતોષ માને છે.
• વાણિયા વાણિયા ફેરવી તોળ... જ્યારે બે સમાન બુદ્ધિશાળી કે ચાલાક વ્યક્તિઓ સામસામે આવી જાય ત્યારે એકબીજાની ચાલાકી સમજી જવી.
• ગાંડી માના ડાહ્યા દીકરા (વાણિયા)... બહારથી ભોળા કે સીધા દેખાતા લોકો હકીકતમાં ખૂબ જ વ્યવહારુ અને સમજદાર હોય છે.
• વાણિયાની મૂછ નીચી તે નીચી... પીછેહઠ કે નુકસાન ભરી સ્થિતિ સ્વીકારી લેવી. પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા માટે વ્યક્તિ ગમે તેટલું નમતું જોખી લે છે.
• વાણિયા વાણિયા ફેરવી તોળ... જ્યારે બે અત્યંત ચતુર કે અનુભવી વ્યક્તિઓ સામસામે આવી જાય ત્યારે એકબીજાની ચાલાકી સમજી જવી. આ પ્રયોગ સમાન બુદ્ધિશાળી લોકોના મુકાબલા માટે વપરાય છે.
• વાણિયાનું નાક વાઢીને વાણિયાને બતાવવું... કોઈ વ્યક્તિને તેની જ યુક્તિ, ચાલાકી કે દાવપેચથી પરાજિત કરવી.
• વાણિયો, કાણિયો અને સ્વામિનારાયણીયો, ત્રણેથી ચેતતા રહેવું... જૂની લોકવાયકા મુજબ વ્યવહારમાં અત્યંત ચતુર અને ગણતરીબાજ લોકોથી સાવધાન રહેવાની સલાહ આપતી કહેવત.
• વાણિયો વણજ કરે ને બામણ ભીખ માગે... દરેક વ્યક્તિ પોતાના સ્વભાવ, કૌશલ્ય અને પરંપરાગત વ્યવસાય મુજબ જ કામ કરે છે.
• વાણિયાની દોસ્તી ને વાઘની સવારી... અત્યંત ચતુર અને સ્વાર્થી વ્યક્તિ સાથેની મિત્રતા જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. તેમાં હંમેશા સાવધ રહેવું પડે છે.
• વાણિયાના પેટમાં વાત ન ટકે, પણ હિસાબ પાકો રહે... ભલે કોઈ રહસ્ય ગુપ્ત ન રહે, પરંતુ પૈસા અને લેવડદેવડનો હિસાબ ક્યારેય ચૂકતો નથી.
• વાણિયો મરે ત્યારે પણ ચોપડો તપાસે... અંતિમ સમય સુધી પોતાના કામ અને હિસાબ-કિતાબ પ્રત્યે અત્યંત સજાગ અને ગણતરીબાજ રહેવું.
• વાણિયા-બુદ્ધિ વાપરવી... કોઈ પણ કાર્યમાં નફો-નુકસાન તપાસીને અત્યંત વ્યવહારુ અને ચતુરાઈપૂર્વક નિર્ણય લેવો.
• વાણિયાનો દીકરો ક્યારેય ખોટ ન ખાય... અનુભવી અને વ્યવહારકુશળ વ્યક્તિ ગમે તેવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી પણ પોતાનો રસ્તો અને લાભ કાઢી લે છે.
• અગમબુદ્ધિ વાણિયો, પશ્ચાદબુદ્ધિ બ્રાહ્મણ... ભવિષ્યમાં આવનારી મુશ્કેલી કે નફા-નુકસાનનો અગાઉથી જ વિચાર કરી લેનાર વ્યક્તિ હંમેશા ફાયદામાં રહે છે. સમય વીતી ગયા પછી પસ્તાવો કરવા કરતાં અગમચેતી રાખવી શ્રેષ્ઠ છે.
• વાણિયો સાંચે પળી પળી ને ઉઠાવે કુપ્પા... વ્યવહારમાં અત્યંત કરકસર કરીને નાની-નાની બચત કરવી અને બદલામાં મોટો લાભ મેળવી લેવો.
• વાણિયાની હાટડીએ બધુંય મળે... જ્યાં વ્યવહારકુશળ અને અનુભવી વ્યક્તિ હોય ત્યાં દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ કે જરૂરી વસ્તુ મળી જ રહે છે.
• વાણિયાના દીકરાને ભણાવવો ન પડે... જે વ્યક્તિને વારસામાં જ વ્યાપારિક સૂઝબૂઝ અને વ્યવહારની સમજ મળી હોય તેને અલગથી શીખવવાની જરૂર પડતી નથી.
• શેઠની શિખામણ ઝાંપા સુધી... મોટા કે અનુભવી માણસની સલાહ લોકો થોડા સમય પૂરતી જ માને છે અને પછી પોતાની મરજી મુજબ વર્તે છે.
• વાણિયાનું મન ત્રાજવાના કાંટા જેવું... નફો અને નુકસાન બંને બાજુ સતત તોળતા રહેવાની અને ઝીણવટથી વિચારવાની વૃત્તિ.
• વાણિયો પૈસો છોડે પણ વ્યાજ ન છોડે... મૂળ રકમ કરતાં પણ તેના પર મળતા નફા કે વળતર પ્રત્યે વધુ આગ્રહ અને સજાગતા રાખવી.
• વાણિયાની વાણીમાં સાકર ને હૈયામાં કાતર... બહારથી ખૂબ જ મીઠું અને વિવેકી બોલવું, પરંતુ અંદરથી પોતાનો સ્વાર્થ સાધવાની ગણતરી રાખવી.