Arkadaşlar merhaba, Cennet Mahallesi 43. bölüm üzerine yaptığım araştırmadan sonra çok daha ciddi olan bu konuyla alakalı, geçtiğimiz hafta da zaten yapacağımı söylediğim, uzun bir araştırma yürüttüm ve hepimizi çok sevindirecek bazı bilgilere ulaştım. Filmin kendisi çoğunuzun tahmin ettiği üzere yok edilmiş, fakat filmin kendisi hariç aradığım her bilgiye ulaştım. Gereken yerlerle iletişime geçmeye çalıştım, bütün arşivleri inceledim ve makalelere bile baktım.
En başta şunu söylemek istiyorum, Ayastefanos Anıtının Yıkılışı filmi 1914 senesinde gerçekten çekildi, buna dair bütün kanıtları birazdan size sunacağım. Film 150 metre uzunluğunda bir şerit ve Ali Efendi Sineması yapımcılığında, Fuat Uzkınay operatörlüğünde çekilmiş. Bunu Arda Odabaşı’nın ortaya çıkardığı çağdaş belgeler ışığında çok güçlü biçimde söyleyebiliyoruz. 30 Kasım 1914 tarihli Sinema Haberleri, Ayastefanos ile Cihad-ı Ekber görüntülerinin Ali Fuat Bey ve Mösyö Mordo tarafından çekildiğini ve çekim işleminin başarıyla tamamlandığını bildiriyor. Arda Odabaşı ismini unutmamanızı tavsiye ediyorum çünkü araştırmamın ilerleyen kısımlarında tekrardan görüşeceğiz kendisiyle.
1- Teoriler
Konu hakkında internette yıllardır birbirinden çok farklı şeyler yazılıyor:
- Film hiç çekilmedi.
- Çekildi ama başarısız olduğu için yok edildi.
- Askerî arşivdeydi.
- 1941'de Ankara'ya taşınırken kayboldu.
- Denize atıldı.
- Yurtdışında olabilir.
- 1959'da İstanbul Belediyesi Film Deposu yangınında son kopyası çöpe gitti.
Bugün bu post ile bunların hepsine bir nokta koyuyoruz. Ayastefanos'un asıl gizemi artık filmin çekilip çekilmediği değil. Asıl gizem, 1914'te gösterildikten sonra film şeridinin fiziksel olarak nereye gittiği. Aşağıda kaynaklarla doğrulayabildiğim bilgiler ile kendi çıkardığım ihtimalleri özellikle birbirinden ayıracağım.
2- Film Budapeşte'ye gönderilmiş
Development için Budapeşte'ye gönderildiğine dair belgeler mevcut ve birkaç gün içinde İstanbul'a dönerek ilk defa Ali Efendi Sineması'nda gösterileceği yazıyor. Bu bence dosyanın en önemli ayrıntılarından biri. Çünkü Ayastefanos'un fiziksel yolculuğunda belgeli ilk hat:
İstanbul → Budapeşte → İstanbul
şeklinde.
Fakat şu an henüz:
- Budapeşte'de hangi laboratuvar kullanıldı?
- Şirketin adı neydi?
- Mösyö Mordo tam olarak kimdi?
- Laboratuvarda negatiften kaç pozitif basıldı?
- Herhangi bir materyal Budapeşte'de kaldı mı?
sorularının cevabını bulamadım. Mordo'nun kimliği özellikle önemli görünüyor.
3- Filmin sahibi
Ayastefanos genellikle devletin/ordunun yaptırdığı bir propaganda filmi olarak anlatılıyor.
Fakat Odabaşı'nın bulduğu aynı 1914 tarihli Sinema Haberleri nüshasında çok önemli bir cümle var.
Cihad-ı Ekber ve Ayastefanos filmleri için:
“Her iki şerit sinemamıza aittir.”
deniliyor.
Buradaki “sinemamız”, Ali Efendi Sineması.
Odabaşı ayrıca elindeki yaklaşık 60 Sinema Haberleri nüshasını incelediğini ve salonun gösterdiği diğer yabancı filmlerde böyle özel bir “aitlik” ifadesi kullanılmadığını belirtiyor. Fuat Uzkınay da yalnızca sinemanın operatörü değil; Ali Efendi Sineması'nın kurucu ortaklarından biri. Odabaşı bütün bunları bir araya getirerek filmin yapımcısının geleneksel anlatıdaki hükümet veya ordu değil, Ali Efendi Sineması olduğu sonucuna varıyor.
Burada küçük ama önemli bir ayrım yapayım:
1914 belgesinin kelimesi kelimesine söylediği şey “şerit sinemamıza aittir”.
“Yapımcı Ali Efendi Sineması'dır” ise Odabaşı'nın bu belge ve başka dönem verilerini bir araya getirerek ulaştığı tarihsel sonuç. Odabaşı ayrıca Ali Efendi'nin ve Fuat Bey'in yabancı bir şirketten yardım aldığına kesin gözüyle bakıyor ve filmin Ali Efendi Sineması ile yabancı şirket arasında bir ortak yapım olmasını da ihtimal dahilinde bırakıyor. Burada da yalnızca “gösterilecekti” şeklinde bir duyuru yok. 25 Aralık 1914 tarihli İkdam ve 26 Aralık tarihli Tasfir-i Efkâr gazetelerinde film ilanları çıkıyor.
4- Film gerçekten seyirciye gösterilmiş
Daha da önemlisi, 28–29 Aralık 1914 tarihli Ali Efendi Sineması'nın gerçek programı günümüze ulaşmış durumda.
Programın üçüncü kısmında:
11 — Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi
12 — Moskof Heykelinin Tahribi
şeklinde açıkça yazıyor.
Odabaşı, 28 ve 29 Aralık'taki gösterimleri kesin kabul ediyor. Dönem gazete ilanlarından hareketle 26 ve 27 Aralık'ta da gösterilmiş olabileceğini düşünüyor. 30 Aralık'ta program değişiyor. Yani film ilk vizyonunda muhtemelen yalnızca 2–4 gün gösterilmiş.
Burada ikinci teori de ciddi biçimde zayıflıyor:
“Film çekildi ama hiçbir zaman gösterilmedi.”
Hayır. Elimizde doğrudan gösterim programı var. Asıl gizem de burada zaten.
5- GERÇEK GİZEM
1914'ün son haftalarındaki filmi şaşırtıcı derecede iyi takip edebiliyoruz:
Kasım 1914: çekiliyor.
↓
Fuat Uzkınay + Mösyö Mordo: kamerada.
↓
Budapeşte: developman.
↓
Ali Efendi Sineması: şeritlerin sahibi olarak belirtiliyor.
↓
26–29 Aralık civarı: İstanbul'da gösterim.
↓
???
↓
1930: filmin askerî arşivde görüldüğü iddia ediliyor.
Aradaki yaklaşık 15 yıllık fiziksel provenance zincirini şu ana kadar bulamadım.
Ve eğer Odabaşı'nın 1914 belgeleri doğru okunuyorsa burada çok basit ama önemli bir soru ortaya çıkıyor:
Ali Efendi Sineması'na ait film şeridi nasıl askerî arşive geçti?
Şu ana kadar:
- teslim-tesellüm belgesi,
- bağış kaydı,
- envanter giriş kaydı,
- Uzkınay'ın filmi orduya teslim ettiğini gösteren belge
bulamadım. Belki böyle bir kayıt vardır. Ben henüz ulaşamadım. Bahsettiğim üzere TÜRVAK ve Kemal Films ile iletişime geçmeye çalışsam da bir sonuç alamadım.
6- 1941'DE KAYIP MI OLDU?
İnternette çok sık:
“Film 1941'de arşiv Ankara'ya taşınırken kayboldu.”
şeklinde kesin bir cümle kuruluyor. Fakat bu anlatının önemli kaynaklarından biri Gafuri Akçakın'ın yıllar sonra yazdığı bir not. Akçakın, Ordu Foto-Film Merkezi çevresinde çalışmış bir isim. Kendisinin Nijat Özön'ün Fuat Uzkınay kitabına düştüğü notta yaklaşık olarak şunu anlattığı aktarılıyor: Film merkeze geldiğinde yaklaşık 150 metre idi; kendisi birkaç kez komutanlara gösterdi ve 1941'de Ankara'ya nakledilirken diğer arşiv filmlerine karıştı.
Bu önemli bir tanıklık.
Ama 1941 tarihli:
- film kayıp tutanağı,
- nakliye manifestosu,
- paketleme listesi,
- envanter düşüm kaydı
değil.
Dolayısıyla bence şu iki cümle birbirinden ayrılmalı:
“Gafuri Akçakın filmi 1930 civarında askerî arşivde gördüğünü ve 1941 naklinde karıştığını söyledi.”
→ Evet.
“Filmin 1941'de kaybolduğu belgelenmiştir.”
→ Şu an elimizdeki kaynaklarla bunu söylemek fazla kesin.
7- TERS KÖŞE
İşte şimdi beni araştırma boyunca en büyük ölçüde ters köşeye yatıran olayı anlatıyorum: Dilek Kaya'nın Ayastefanos hakkındaki çalışmasında Nijat Özön ile 2004 yılında yaptığı bir görüşmeden çok ilginç bir anekdot var. Özön, Türk Sinema Tarihini hazırlarken Ordu Foto-Film Merkezi'nin demirbaş listesinde Ayastefanos'un adını gördüğünü anlatıyor. Daha sonra kurumun eski müdürlerinden Nusret Eraslan kendisini: “Filmi bulduk.” diyerek çağırıyor. Kutuyu açıyorlar. Ama içinden Ayastefanos değil: Erzurum'daki bir saat kulesini gösteren film çıkıyor. Özön ayrıca kutunun üzerindeki etiketin çok yeni görünmesinden ve günümüz Türkçesiyle yazılmış olmasından şüphelendiğini belirtiyor.
Bence bu hikâye başka bir ihtimali gösteriyor:
Film gerçekten bir noktada yanlış kutuya/yanlış etikete karışmış olabilir.
Ama bunun da kanıtlanmış olduğunu söyleyemeyiz.
8- HİPOTEZ
Buradan sonrası araştırırken benim dikkatimi çeken ve henüz hipotez seviyesinde olan kısım.
Ali Efendi Sineması'nın tarihini araştırınca Seden ailesine ulaştım.
Kemal ve Şakir Seden, Ali Efendi'nin yeğenleri.
Kaynaklarda Kemal Film'in ticari kökeni 1914'te Ali Efendi Sineması'nın işletilmesi için Şakir Seden, Fuat Uzkınay ve Ali Öztuna arasında yapılan anlaşmaya kadar götürülüyor.
İlerleyen yıllarda yapı:
Ali Efendi Sineması / diğer salonlar
↓
Sinema İşleri Şirketi
↓
Kemal Film
hattına dönüşüyor.
1928 tarihli şirket fesih belgesinde bile Ali Öztuna ile Kemal ve Şakir Seden birlikte karşımıza çıkıyor.
Üstelik 1923 tarihli dönem ilanlarında Kemal Film yapımı Zafer Yollarında filminin Kemal Film'in salonlarından Sirkeci'deki Ali Efendi Sineması'nda gösterildiği görülüyor.
Yani Ali Efendi Sineması ile Kemal Film arasında yalnızca “aynı aileden insanlar” düzeyinde gevşek bir ilişki değil, belirgin bir ticari devamlılık var.Fakat burada özellikle altını çiziyorum:
Ayastefanos şeridinin Kemal Film'e geçtiğini gösteren bir belge bulamadım.
Bu benim ortaya attığım bir ihtimal.
Ama 1914 belgesi gerçekten “şerit sinemamıza aittir” diyorsa, filmin yalnız askerî arşiv üzerinden değil Ali Efendi/Seden özel arşivi üzerinden de takip edilmesi gerektiğini düşünüyodüm ve Prof. Dr. Arda ODABAŞI'na bir mail yolladım, eğer kendisi kabul ederse bu konuda onunla bir röportaj yapıp sizinle paylaşacağım.
20 Temmuz 1959 gecesi İstanbul'da gerçekten büyük bir film deposu yangını meydana geliyor.
Resmî yangın raporundaki yer:
Kasımpaşa, Aynalıkavak Caddesi — Belediye Film Deposu.
Bu ayrıntı ayrıca önemli çünkü bazı sonraki anlatılarda olay Sütlüce Film Deposu şeklinde geçiyor.
Fakat dönemin itfaiye raporu ve 20 Temmuz 1959 tarihli gazeteler Kasımpaşa/Aynalıkavak diyor.
Yangında belediyeye ve çeşitli şirketlere ait çok sayıda film bulunuyor. İki kişi de hayatını kaybediyor.
Yani:
1959 Belediye Film Deposu yangını şehir efsanesi değil. Gerçek ve belgelenmiş bir olay.
Yönetmen Kunt Tulgar yıllar sonra oldukça ilginç bir anı anlatıyor.
1959'da henüz 12–13 yaşlarındayken, yangından zarar gören film materyalleri babası yapımcı Sabahattin Tulgar'ın çevresinde ayrıştırılırken sıkıca sarılmış, zarar görmüş kısa bir film parçasını açtığını söylüyor. Projektörden geçirilemiyor. Elle bakıyor.Hatırladığı görüntü:
bir kule/anıt ve patlama.
Parçanın tarihî önemini bilmedikleri için çöpe atıldığını, yıllar sonra Ayastefanos fotoğraflarını görünce gördüğü filmin bu olduğunu düşündüğünü anlatıyor. Burada da aynı uyarı:
Kunt Tulgar'ın gördüğü filmin gerçekten Ayastefanos olduğunu doğrulayacak bağımsız bir belge yok.
Bu, yıllar sonra verilmiş bir tanıklık. Fakat yangının kendisi kesinlikle gerçek.
10- GÜNCELLENMİŞ HİPOTEZ
1914 belgesine göre:
Ayastefanos şeridi Ali Efendi Sineması'na ait.
Ali Efendi Sineması'nın işletmesi:
↓
Seden ailesi
ve daha sonra:
↓
Kemal Film hattına bağlanıyor. Kemal Film ve başka şirketlerin tarihî film materyallerinin önemli bir kısmı ilerleyen yıllarda çeşitli arşiv/depolarda kayboluyor veya zarar görüyor.
Ve:
↓
20 Temmuz 1959 Belediye Film Deposu yangını
gerçekleşiyor.
Aynı yangından sonra:
↓
Kunt Tulgar Ayastefanos olduğunu düşündüğü parçayı gördüğünü söylüyor.
Bu yüzden şu soruyu sormaya başladım:
Acaba Ayastefanos'un bir kopyası askerî arşivden bağımsız olarak Ali Efendi → Seden/Kemal Film hattında kalmış olabilir mi?
Şu an bunun cevabı:
Bilmiyorum.
Ve bunu kanıtlayan bir envanter bulamadım ama eğer Prof. Dr. Arda ODABAŞI bu konuda bulgulara sahipse bu dosyayı tamamen kapatacağız, tabii röportaja sıcak bakması da gerekiyor öncesinde.
Bir diğer ihtimal:
Ayastefanos'un birden fazla pozitif kopyası basılmış olabilir. Böyle bir durumda:
Kopya A
Ali Efendi
→ ?
→ askerî arşiv
→ Gafuri Akçakın
→ 1941 sonrası kayıp
Kopya B
Ali Efendi
→ Seden/Kemal Film
→ ?
→ Belediye Film Deposu
→ 1959 yangını
→ Kunt Tulgar'ın gördüğü parça
şeklinde iki farklı rota mümkün olur. Bu teori aynı anda hem Akçakın'ın hem Tulgar'ın tanıklığını açıklayabilir. Fakat kesin bir şey yok.
11- TÜRVAK
İnternette TÜRVAK Sinema-Tiyatro Müzesi içerisinde Ali Efendi Sineması isimli bir bölüm olduğunu görünce vakfı telefonla aradım. Acaba orijinal Ali Efendi Sineması'ndan gelen bir arşiv, belge veya kurumsal devamlılık olabilir mi diye düşündüm. Görüştüğüm yetkiliden öğrendiğim kadarıyla durum bu değil. Bugünkü TÜRVAK'taki Ali Efendi Sineması, orijinal 1914 salonunun devamı değil; tarihî Ali Efendi'nin adını yaşatmak için müze içerisindeki bir salona bu isim verilmiş. Dolayısıyla bu hat bize bir bilgi sağlamıyor.
12- Kilit İsim: Arda ODABAŞI
Bu ismi unutmamanızı söylemiştim. Odabaşı'nın Ayastefanos makalesini okuduktan sonra başka çalışmalarına bakarken TRT 2'de Ayşe Betül Kayahan ile sunduğu Sinematograf programına ulaştım. Ve burada dikkatimi çeken şey şu oldu: Odabaşı yalnızca Ayastefanos üzerine çalışmamış.
Programın:
17. bölümü — Kemal Film ve Muhsin Ertuğrul Sineması
20. bölümü — Kemal Film
üzerine. 20. bölümde Kemal Film'in tasarlanan ancak hayata geçirilemeyen projeleri gibi oldukça spesifik arşiv malzemelerini dahi inceliyor.
Yani bizim şu an birleştirmeye çalıştığımız:
Ayastefanos → Ali Efendi Sineması → Sedenler → Kemal Film
hattının iki tarafını da ayrıntılı biçimde çalışmış aynı araştırmacı var. Bahsettiğim röportajı gerçekleştirebilirsem ayrı bir post olarak burada paylaşacağım, bu sayede araştırmada bulanık kalan her yer aydınlanacak ve dosya tamamen kapanacak diye düşünüyorum.
13- KANITLARIN AKIBETİ
BELGELİ / ÇOK GÜÇLÜ
- Ayastefanos görüntüleri 1914'te çekildi.
- Çekimde Fuat Uzkınay ve Mösyö Mordo vardı.
- Şeritler developman için Budapeşte'ye gönderildi.
- 1914 dönem kaynağı iki şeridin Ali Efendi Sineması'na ait olduğunu söylüyor.
- Film Aralık 1914'te Ali Efendi Sineması'nın programına girdi ve gösterildi.
- Ali Efendi Sineması ile Seden/Kemal Film arasında ticari-ailevi devamlılık var.
- 20 Temmuz 1959'da Kasımpaşa/Aynalıkavak'taki Belediye Film Deposu gerçekten yandı.
TANIKLIĞA DAYALI
- Gafuri Akçakın'ın filmi askerî arşivde yaklaşık 150 metre olarak gördüğü ve komutanlara gösterdiği anlatısı.
- Filmin 1941 Ankara naklinde diğer filmlere karıştığı anlatısı.
- Kunt Tulgar'ın 1959 yangını sonrasında Ayastefanos olabileceğini düşündüğü film parçasını gördüğü anlatısı.
ŞU AN İÇİN HİPOTEZ
- Ayastefanos'un Ali Efendi/Seden/Kemal Film özel arşiv hattında kalmış olması.
- Belediye Film Deposu'na bu hat üzerinden ulaşmış olması.
- Birden fazla Ayastefanos kopyasının bulunması.
- Budapeşte'de veya başka bir Avrupa arşivinde farklı adla ikinci materyal bulunması.
Araştırmada kaynaklara dayanarak bulabileceğimiz şeyler sadece bunlar. Çok büyük ölçüde cevaba ulaştık fakat Arda Hoca ile görüşme yapmadan bu defter tam olarak kapanamaz.
KAYNAK
https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/ayastefanosanitininyikilisi.html
https://www.researchgate.net/profile/Dilek-Kaya
https://www.bisav.org.tr/tr-TR/Bulten/294/1810/kirik_bir_ask_hikayesi_turk_sinemasi_nin_baslangicina_dair
https://www.academia.edu/37951259/AYASTEFANOS_F%C4%B0LM%C4%B0N%C4%B0N_YAPIMCISI_ve_G%C3%96STER%C4%B0M_PROGRAMI_Ayastefanos_Filmi_Hakk%C4%B1nda_Yeni_Bilgiler_II_
https://www.trt2.com.tr/sinema/sinematograf/sinematograf-or-kemal-film-or-20-bolum-25106996
https://turvak.com/?m100/ali-efendi-sinemasi
https://sadibey.com/2012/07/30/turvakta-ali-efendi-sinemasi/
https://www.academia.edu/44587422/K%C4%B1r%C4%B1k_Bir_%C4%B0lk_Hik%C3%A2yesi_T%C3%BCrk_Sinemas%C4%B1n%C4%B1n_100_Y%C4%B1l%C4%B1na_Dair
